" type="text/javascript">
نماد شهراصفهان

تاریخ اصفهان

امتیاز کاربران

ستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعالستاره فعال
 

به نام خدا

تاریخ اصفهان

شهرتارخی اصفهان ازدیربازسهم بسزایی درتاریخ وفرهنگ وتمدن ایرانی اسلامی داشته وهمواره موردتوجه حاکمان وقت بوده علت این عمرموقیت خواص این شهرازنظرجغرافیایی علمی وفرهنگی برمی گردد.من درنظردارم به گوشه ای ازاین شکوه تاریخی بپردازم

 مهم ترین عامل ایجادشهراصفهان به گفته ی اکثرمورخین به وجود رودخانه ی پرآب زاینده رودکه پرآب ترین رودفلات مرکزی ایران است برمیگرددکه درطول سالیان زیادبا رسوب گزاری درحاشیه ای خودباعث ایجادجلگه ی اصفهان وزمین های حاصل خیزبرای کشاورزی شده است واین عامل باعث سکونت انسان ازدیربازدراین مکان گشته است نمونه ی عینی این مسئله تمدن بین نهرین است که میان دورود دجله وفرات ایجادشده است

زاینده رود:برای این رودنام های دیگری مثل(زرین رود-نهرزرنرود-زرنرود-زنده رود)نام برده اند ولی نام اصلی آن زاینده روداست علت این نام گزاری به دلیل زایش آبی است که دربستررودشکل میگردد

نام اصفهان:اسامی مختلف شهراصفهان درطول تاریخ عبارت است از((آپادانا-آصف هان-اسباهان-اسبهان-اسپادانا-اسپاهان-آسپدان-اسپدانه-اسپهان-اسفاهان-اسفهان-اصباهان-اصبهان-اصفاهان-اصفهان-اصفهانک-انزان-پارتاک-دارالیهود-صفاهون-گابا-گابیه-گبی-گی-جی -نصف جهان-یهودیه-گابای –سپاهان)).

تاریخ بنای شهراصفهان:تاریخ بنای شهراصفهان به درستی مشخص نیست اماقدیمی ترین تاریخ ثبت شده به دوران مادها برمیگرددکه اولین حکومت پادشاهی ایران رابنانهادند وحکومت خون خواربابل را منقرض کردند درقلمرع مادها منطقه ای وجود داشته به نام «پارتاکنا»که مرکزآن «گابای»بوده که منطقه ی جی اصفهان است.اما مرحوم«جابرانصاری»به نقال از حمزه اصفهانی «طهمورث»رابانی اصفهان نوشته است این مورخ درقسمت دیگری از گفتارش درباب بانی اصفهان بنای شهر رابه دودمان کاوه آهنگر نسبت می دهد

اصفهان قبل ازاسلام:درزمان هخامنشیان اصفهان یکی از شهرهای مهم این سلسله بوده به صورتی که«استرابو»مورخ وجغرافیادان یونانی که ازسال 40قبل میلادتا 40بعد میلاد می زیسته نوشته است اصفهان ازجمله اقامتگاه های سلاطین هخامنشی بود و«گابای»و«گی»نامیده می شد.درسال 330قبل از میلاد دولت مقتدر هخامنشی به دست اسکندر مقدونی منقرض شد وداریوش سوم به دست یکی ازسردارانش درنزدیکی دامغان کشته شد.دربرخی ازمنابع تاریخی می بینیم اسکندر بعد ازفتح کامل ایران به شهر اصفهان علاقه بسیار نشان داده است وبه دستور او بنایی الحاقی به شهر افزوده شده است پس ازمرگ اسکندردرسال 323قبل ازمیلاد دولت سلوکی ها به دست «سلوکوس»سردار او تشکیل شد با ظهور پارت ها درخراسان امروز وشروع سلسله اشکانیان که نسبت خود را به پادشاهان هخامنشی می رساندند سلوکی ها به شدت تضعیف شدند «آنتیوخوس چهارم»امپراتورسلوکی که به قدرت نظامی «مهرداداول»پی برد ودانست که وی برای نابودی سلوکیان وبه د ست آوردن استقلال وارد جنگی طولانی با آنها شده برای مقابله با اوبه «پرسپولیس» حمله کرد اما به علت قیام مردم محل ناچار شد عقب نشینی کند ودر بازگشت به حالت فراربه اصفهان رسید که در آن روزگار «گابی»می گفتند ودر این شهر وفات یافت وسلسله سلوکیان منقرض شد.باتوجه به شواهد تاریخی دردوران یونانی ها«سلوکیان» آبادانی هایی درشهر اصفهان صورت داده اند یکی از محققین درتأید این نظریه می نویسد برروی سنگفرش های پل خواجو و دیوارهای آن ومدرسه ی چهارباغ علامت های یونانی «آلفا»و«بتا»و«دلتا»و«لانتا» دیده می شود که به احتمال قریب به یقین دردوران صفویه این سنگ هااز مخروبه های آثار یونانی جمع آوری شده وبکار رفته است.پس از مرگ «آنتیو خوس چهارم»درغرب فلات ایران چند کشور پادشاهی به وجود آمد که مهم ترین آنها پادشاهی «آلیما ئیدها»یا عیلامیان بود.

سکه هایی که ازیکی ازپادشاهان آنها برجای مانده مبین این نکته است که کشور او از«گابینا»یعنی اصفهان کنونی شروع میشده وتا خلیج فاس ادامه داشته است

پس از آن که اشکانیان حکومت مستقل خود را درایران تشکیل دادند سلطنت خود را به صورت      « ملوک الطوایفی»شروع کردند و برهرناحیه حکمرانی گماشتند که«ساتراپ»نامیده می شد. اصفهان مرکز یکی از این ایالت های وسیع بود وحکمران آن در اصفهان سکونت داشته که بیان گر اهمیت این شهر درآن دوران است.
پس از آن که اردشیربابکان سلسله ساسانی راتشکیل داد وباآخرین پادشاه اشکانی«اردوان پنجم» جنگید و اورا شکست داد وبه طرف اصفهان حرکت کردو«ساتراپ»اصفهان راشکست داد واصفهان راتصرف کرد.
در عصر ساسانیان اصفهان اهمیت بسیاری پیدا کرد و به پادگان نظامی مهمی برای تقویت نیروهای ایرانی در غرب تبدل شد وبه همین جهت نام شهر از«گابیانا»و«گی» تبدیل به «اسباهان»و«اصبهان» شد.ازطرفی ساسانیان بر این عقیده بودند که مهم ترین منطقه ی کشور باید توسط ولیعهد اداره شود تا با حکم رانی آشنا شود بنا برشواهد تاریخی دراکثرمواقع اصفهان محل استقرار ولیعهد ساسانی بود که نشانه ی اهمیت این شهر درآن دوران است.
استاد دکتر هنر فر می نویسد:ناحیه ارمنستان و اصفهان در زمان ساسانیان مقر حکمرانی ولیعهد وقت بوده واز این نظر بر سایر مناطق برتری داشته اند .
همچنین اهمیت نظامی شهر به حدی بوده که شهر به دوبخش تقسیم شده بود یکی منطقه ی «جی» فعلی که محل استقرار نظامیان وسربازان بوده وحسارمحکمی به دورآن کشیده شده بود وقسمت «یهودیه»که محل استقرار غیرنظامیان ومرد م عادی بوده که امروزه به «جوباره»معروف است.  جنبه دفاعی اصفهان باعث شد یزد گرد سوم آخرین شاه ساسانی پس از شکست از«جلولاء» اصفهان را به عنوان محل استقرار خود انتخواب کند اما قبل از رسیدن به اصفهان توسط آسیابانی درمرو کشته شد .
همچنین «مافروخی» معلف کتاب مشهور و مهم «محاسن اصفهان» می نویسد:«فیروز شاه» ساسانی که از سال 459 تا 483 میلادی سلطنت کرد آنچنان به اصفهان علاقه مند شد که تصمیم گرفت پایتخت را از «تیسفون» به اصفهان انتقال دهد فیروز برای تهیه مقدمات این کار فرمانی صادر کرد و به یکی از بزرگان شهر دستور داد تا «باروی جی» را به اتمام برساند در اجرای این دستور باروی جی با چهار دروازه بزرگ با برج ها و کنگره ها و جان پناه های بسیاری ساخته شد اما با کشته شدن فیروز در جنگ با «هیاطله» که در حدود شمال گرگان تا بلخ آن روزگار موضع گرفته بودند این فکر عملی نشد

اصفهان بعد ازاسلام:درآغازقرن هفتم میلادی درعربستان دین جدیدی ظهورکرد که بعدها باعث تحولات زیادی درجهان شد دراین زمان کشور ایران وضع خوبی نداشت و روبه استیصال بود آنچه این روند راسرعت می بخشید علاوه بر نظام طبقاتی حاکم اختلاف شاهزادگان ساسانی بود که برسرقدرت باهم می جنگیدند.مردم ایران که از این شرایط ناراضی بودند با شنیدن آوای برادری وبرابری اسلام به سرعت جذب این دین شدند واین عامل واوضاع نابسامان ایران باعث فتح سریع شهرهای کشور یکی پس از دیگری توسط قوای اسلام شد .شهر اصفهان که درمرکز ایران ودرجلگه زاینده رود واقع بود درآن زمان به عنوان پادگانی برای تقویت نیروهای ایرانی در غرب از اهمیت زیادی برخوردار بود .به همین دلیل یزدگرد شاه ساسانی پس از شکست درجنگ تصمیم گرفت به اصفهان فرار کند امانتوانست به خراسان گریخت  ودر مروکشته شد.اصفهان در زمان خلیفه دوم بین سالهای (19تا23ه-ق)به دست «عبداله بن عتبان»فتح شد . پس از انکه اصفهان به تصرف قوای اسلام درآمد آوازه ی آن بین اعراب منتشرشد وآنها راشیفته ی اقامت درهین شهر کرد وطوایف وقبایلی همچون «بنی ثقیف »و«بنی تمیم »و«بنی خزاعه »و«عبدالقیس» به ایران آمدهودراصفهان ماندگار شدند
صلح نامه ای که بین مردم شهر اصفهان و مسلمین امضاء شده بود دیری نپایید زیرا عده ای از اصفهانیان به پادگان اعراب تاختند وفرمانده آن را به قتل رساندند وعلم طغیان وشورش برافراشتند .چون این خبر به خلیفه رسید «ابوموسی اشعری » را مامورتسخیر مجدد اصفهان کرد«ابوموسی»شهر اصفهان را برای دومین بار فتح کرد مورخین سال فتح مجدد اصفهان را «23ه.ق»دانسته اند .آنچه مسلم است ازهمان سال های استقرار اسلام دراین شهر توجه حکام مرکزی به آن جلب شده به طوری که درسالهایی که  حضرت امیرالمومنین علیه سلام خلیفه مسلمین بودند دریکی از محلات اصفهان مسجدی به نام «خشینان »بنا گردید این محله بعدها به نام «گلبرگ»معروف شد ومسجد نیز «گلبار» و«گلبهار»نامیده شد .به نوشته مولف کتاب آثارملی اصفهان این مسجد در حال حاضر وجود ندارد. پس از شهادت حضرت امیرالمومنین (ع)تا روی کار آمدن عباسیان که حدود( صدسال) به طول انجامید حکام اصفهان از سوی «امویان »و«مروانیان »که حکومت را دردست داشتند انتخاب می شدند .مورخین به هنگام ذکر وقایع این ایام به حمله خوارج به اصفهان ومحاصره شهر وپایمردی مردم اصفهان وعقب نشینی این گروه به اهواز اشاره کرده ند.
اگرچه عباسیان در طول(پنج قرن) حکومت خود به خاطرخیانت علیه ارزش های عالی تشیع نام نیکی از خود برجا نگذاشته اند.اما شهراصفهان دردوران استیلای آنان پیشرفت های بسیارکرد.هنگامی که منصور دومین خلیفه عباسی که در تاریخ به «دوانیقی»  معروف است قدرت رابه دست گرفت در اصفهان بناهایی ساخته شد وشهر وسعت بسیاری یافت .در این زمان مسجد جامع بزرگی در شهر ساخته شد وروستاهای بسیاری به شهر ضمیمه شدند .برخی از این روستاها که مرحوم «رفیعی مهر آبادی» نام آنها را نیز نوشته است هم امروز به نامقدیم نامیده می شوند نام های آشنایی همچون «جوزدان»و«لنبان»و«خشینان»و«سنبلان»و«فلفلان» کهبا گذشت قرن ها تغییرچندانی درنام آنها نمی بینیم .در قرون اول ودوم هجری مساجد وقصورچندی دراصفهان ساخته شد که مسجد جامع رنگرزان ومسجد جامع خشینان وقصریحیی وقصرمغیره ازآن جمله هستند.
مهاجرت اعراب به اصفهان باعث شد که در قرن سوم هجری علاوه بر ساکنان جی که اغلب زرتشتی بودند وساکنان یهودیه که یهودیان را تشکیل میدادند گروه سومی نیز بر جمعیت شهر اضافه گردید .این دسته اعراب ومسلمانانی بودند که در روستاهای اطراف ساکن شده بودند در این زمان اصفهان شهربزرگی بود که جی به منزله کرسی آن به شمارمی رفت وبازارهای بزرگ وعمارات بسیاری درآن احداث شده بود .یکی از مورخین که اصفهان را درپایان قرن سوم هجری قمری توصیف می کند، باروی شهر را دارای صد برج وچهار دروازه ذکرکرده است.
درآغاز قرن چهارم هجری «مردایج»یا «مردآویز»که به مناسبت نام پدرش «زیار»درتاریخ به «مردآویج زیاری »معروف شده است پس ازفتح طبرستان وگرگان ودامغان وقسمت عمده عراق عجم، اصفهان را فتح کرد ووارد این شهر شد.
مردآویج کاخ های باشکوهی دراصفهان احداث کرد وتصمیم گرفت شکوه وعظمت ایران دوره ساسانی راتکرار کند وافتخارات گذشته رادراذهان زنده نماید .دراجرای این تصمیم مقدمات جشن سده راکه ازسنت های ایرانیان قبل از اسلام بود فراهم کرد وفرمانی برای هرچه بهتربرگزارشدن آن صادر کرد.استاد دکترهنر فرمی نویسد در این هنگام که سال «323ه.ق»بود مردآویج تصمیم گرفته بود پس از این جشن بزرگ به سوی بغداد رود وبه ظلم وجورخلفای عباسی پایان بخشد.اما درهمان سال به دست غلامان ترک خود کشته شد.باکشته شدن مردآویج حکومت خاندان زیاری به پایان رسید.
پس ازپایان کار آل زیار،آل بویه بر اصفهان مسلط شدند وحسن که به «رکن الدوله»ملقب بود،در آبادی وعظمت اصفهان از هیچ کوششی فروگزار نکرد.به طوری که دوران آل بویه راعصر ترقی وپیشرفت اصفهان دانسته اند .
یکی از محققین ،دوره حکومت آل بویه بر اصفهان را به سه دوره تقسیم کرده است . دوره اول زمانی است که شاه دیلمی دراصفهان حضورداشت وازاین شهر قلمرو خود را اداره می کرد. دراین دوره اصفهان نقش پایتخت آل بویه (شعبه ری )را داشت واز سال«323تا335ه.ق»به طول انجامید.
دوره دوم با استقرار حسن (رکن الدوله) بر ری آغاز می شود وبیشترین زمان حاکمیت این خاندان بر اصفهان را شامل میگردد .دراین دوره که از سال «335تا381ه.ق»به طول انجامید .با آن که قرارگاه پادشاهان آل بویه تغییر کرد .اصفهان همچنان دارای اهمیت بود و شهری بزرگ ومعمور و آباد به شمار می رفت ،سومین دوره که زمان حکومت« کاکویان یا آل کاکویه» تا زمان« طغرل سلجوقی» است و از سال «387تا422ه.ق» به طول انجامید ه است .
دردوره حکومت این خاندان بناها وآثار بسیاری در اصفهان ساخته شد و ادیبان و محدثان بزرگی به اصفهان آمدند تا درسایه امنیت وآرامشی که به وجود آمده بود ،به تعلیم وتعلم بپردازند .
وجود «صاحب بن عباد »که به «کافی الکفاه» مشهور وملقب بود ، یکی دیگر از دلایل پیشرفت شهر اصفهان دراین دوران است. وجود این منشی و محدث وادیب صاحب نام و برجسته و بی نظیر که درآن عصر به وزارت رسید ،اصفهان رابه صورت کانونی برای دانشمندان درآورد واین شهر همچون دارالعلمی بزرگ با ده ها کتابخانه و مدرسه مورد توجه بسیاری از اهل علم قرار گرفت .صاحب در مدت صدارت خود دست به اقدامات مهم زد وآثار مشهوری به وجود آورد که ازجمله آنها میتوان به گرد آوری کتابخانه ای عظیم واحداث مسجد جورجیر (که مسجد حکیم اصفهان در محل آن تجدید بنا شده است ) اشاره کرد.
هنگامی که صاحب در سال «385ه.ق» درگذشت ،دروازه ری را بستند وچون جنازه او را از   خانه اش بیرون آوردند،همه دیلمیان وترک ها به سوگواری وعزاداری پرداختند .فخرالدوله دیلمی پیاده در جلو جنازه او حرکت کرد .نعش او را از ری به اصفهان آوردند ودر دهلیز خانه اش ،نزدیک دروازه طوقچی به خاک سپردند .اکثر مورخین ومحققین می نویسند چنان تشییع با شکوهی تا آن زمان بی سابقه بوده است.
از آثار مشهور دوران دیلمی در اصفهان ،علاوه بر چند بنایی که نام بردیم (قلعه طبرک ،صفه صاحب درمسجد جمعه اصفهان میباشد .مدت کوتاهی بعد از درگذشت صاحب بن عباد فخر الدوله دیلمی نیز درگذشت وخاندان «کاکویه» به قدرت رسیدند .دردوران حکمرانی این سلسله (که با آل بویه خویشاوندی نزدیک داشتند )اصفهان پیشرفت بسیاری کرد.
ابو علی سینا دانشمند بزرگ ایران دراین عصر به وزارت رسید او درکنار وزارت به تدریس نیز اشتغال داشت ومدرس اودرشهر اصفهان بسیار مشهور بود .
درسال «443ه.ق»«طغرل بیگ» سلجوقی شهر اصفهان را پس از محاصره تصرف کرد وشهر به دست سلجوقیان افتاد .
طغرل اصفهان را اقامت گاه خود کرد واز دوران این شاه وفرزند او ،آلب ارسلان وپس ازاو ملکشاه باتوسعه قلمروسلجوقی ،شهر اصفهان نیز گسترش یافت .«ناصر خسرو»درهمین سال ها اصفهان را دید وبه توصیف آن پرداخته است .
دوران ملکشاه سلجوقی راعصر طلایی شهر اصفهان میدانند دراین دوران بناهای بسیاری ساخته شد که عبارتنداز «باغ کاران»،«باغ فلاسان»،«باغ بکر»که دربیشتر منابع مربوط به شهر اصفهان از آنها یاد شده است .
خواجه نظام الملک وزیرمشهور ملکشاه علاوه براحداث بناهای باشکوه با تاسیس مدارس نظامیه در اکثر شهرهای ایران زمینه رابرای دانش اندوزی همگان فراهم ساخت .برخی این مدارس را اولین مدارس منظم قلمداد کرده اند .خواجه پس از تاسیس نظامیه اصفهان ریاست آن رابه خاندان بزرگ «خجندی»که شافعی بودند واگذار کرد .
از وقایع مهم دوران سلجوقیکه دراصفهان به وقوع پیوست ،آتش سوزی مسجد جامع وکتابخانه عظیم آن است که درسال «485ه.ق»به دست فداییان اسماعیلی انجام شد.
پس از قتل جواجه نظام الملک وملک شاه به دست اسماعیلیان وجنگ شاهزادگان بر سرقدرت از یک سووقتل مردم به دست اسماعیلیان ازسوی دیگرعرصه رابر مردم تنگ کرده بود به همین دلیل «خاقانی»پس از فتح اصفهان به دست «تکش خوارزمشاه»درسال «590ه.ق »بااشعاری از آنها استقبال میکند :مژده که خوارزمشاه ملک سپاهان گرفت /ملک عراقین راهمچوخراسان گرفت .
خوارزمشاهیان نتوانستند عظمت دوران سلجوقی را به اصفهان وکشور برگردانند واین باعث ضعف ایران شده بود.درهمین دوره درسال «614 ه.ق»مغول ها به ایران حمله کردند وشهر های مخطلف ایران رایکی پس از دیگری می گشودند اصفهان توانست تا سال «633ه.ق»دربرابرحمله مغول ها مقاومت کند ولی به دلیله اختلاف شدید دو خاندان« شافعی وهنفی» در اصفهان بلاخره شافعی هابه منظور رهایی از دست هنفی ها دست به خیانت زدند ودروازه های شهر رابرمغولان باز کردند مغول هاپس از ورود به شهر به شافعی ها هم رحم نکردند وهمه مردم رااز سرشمشیرگذراندن خلاق المعانی«کمال الدین اصفهانی»فرزند«جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی»دراین باره ابیاتی گفته:کس نیست که تابر وطن خود گرید/برحال تباه مردم بدگرید/دی بر سر مرده ای دوصد شیون بود/امروز یکی نیست که بر صد گرید .
اگر چه حملات مغولان لطمات جبران ناپذیری بر اصفهان وارد کرد اما درایت وزیران ایرانی شاه زادگان مغول باعث شد تا آنها به هنرعلاقه مند شوند وکم کم مسلمان وشیعه شوند معروف ترین این شاه زادگان «ایلخان سلطان محمد اولجاتیو» که بعد از مسلمان شدن به «خدابنده»معروف شد.از آثار دوران او: محراب گچ بری مسجد جمعه اصفهان ،ایوان منار جنبان ،بقعه پیربکران ،مسجدجامع اشترگان«اشترجان» است.
ایلخانان مغول نتوانستند اقتدار خود راحفظ کنند ودچار فروپاشی شدند دراین زمان ایران دارای حکومت های محلی بود یکی از این حکومت ها سلسله «آل مظفر»بود که ابتدا یزد وسپس کرمان وفارس وخوزستان وبلاخره اصفهان رابه تسلط خود درآورد.
درنیمه دوم قرن هشتم هجری «سال771ه.ق»امیر تیمورکه ازنوادگان چنگیزبودپس از به قدرت رسیدن درسمرقند وفتح سرزمین های اطراف به ایران حمله کرددرزمان حمله تیموربه اصفهان «سلطان زین العابدین»به بغداد گریخت اما شاه یحی برادرزاده اوماند وبه اطاعت مهاجمین درآمد وخراج تعیین شده راپذیرفت اما مردم از دست مامورین جمع آوری خراج که از طرف تیمور بودندبه ستوه آمدند وآنها راکشتند این واقعه باعث شد تا شهر اصفهان قتل وعام گرددوقریب به«70000نفر»ازمردم کشته شوند ومهاجمین ازسرکشته ها منارساختند .
پس از مرگ تیمور«شاهرخ»جانشین پدر گردید وحکومت اصفهان را به یکی از فرزندانش دادبامرگ شاهرخ که حاکمی شایسته بود حکومت تیموریان روبه اضمحلال گذاشت البته جانشینان تیموربا اوتفاوت داشتند ودوستارفرهنگ بودند ازآثاردوران آنها دراصفهان :تالارتیموری،عمارت بیت الشتاء درمسجد جمعه اصفهان، سردرخانقاه نصر آباد وبقعه شهشهان می باشد.
پس از انقراض تیموریان اصفهان محل نزاع خواندان های مختلف شد که بر سرقدرت می جنگیدند درابتداچندی اصفهان دردست «ترکمانان قراقویونلو»بود وبعدبه دست «جهان شاه ترکمان» افتاد اما زود مقهور «اوزون حسن آق قویونلو»گردید اثربرجای مانده ازدوران جهان شاه درب امام وسردرزیبای آن است دردوران اوزون حسن اوتوجه بسیاری به هنر ومعمای داشت واین باعث شدکه او دست به تعمیرآثارمسجد جامع وبناهای دیگربزند ازآثاردوران او«بقعه شیخ ابومسعود رازی»است که از آن فقط سردرش باقی مانده همچنین بسیاری از کارشناسان شالوده پل خواجورا به دوران او نسبت می دهند پس از مرگ اوزون حسن فرزند او «سلطان خلیل »به حکومت رسید بامرگ این امیر این سلسله دچار فروپاشی شد وزمینه برای ظهور« شیخ حیدر صفوی»نبیره «شیخ صفی الدین اردبیلی»پایه گذارسلسله صفوی فراهم شد.
منبع:تاریخ اصفهان
ادامه دارد.......

عضویت در خبرنامه

دریافت تومان5000 کوپن خرید

  • تلگرام
  • اینستاگرام
  • اپارات
  • سروش
  • افزونه اندروید
  • بانک ملی
  • سداد
  • بانک ملت
  • وب مانی